Rehobothkerk: een icoon van de Post 65 kerkenbouw

Vandaag de dag is de Rehobothkerk in Zeist een veelbesproken onderwerp in het publieke debat. De Gereformeerde Gemeente van Zeist wil het gebouw afstoten. De stookkosten zijn hoog en de kerk is veel te groot geworden voor de krimpende gemeenschap.

In de afgelopen jaren is het gebouw op uiteenlopende -en niet altijd vriendelijke- manieren getypeerd. Zo werd de Rehobothkerk in 2013 door weblog Goedgelovig bestempeld als ‘de lelijkste kerk van Nederland’ en noemde weblog Staatgeschreven haar in 2015 ‘de kerk van de zeven graansilo’s’. Zelfs de vergelijking met een kerncentrale is gemaakt.

Maar is die kritiek terecht?

Op basis van het cultuurhistorisch onderzoek van onze collega Jurre van de Jong zijn wij het daar nadrukkelijk niet mee eens. Zijn analyse leidt tot een fundamenteel andere conclusie en werpt een geheel nieuw licht op de betekenis en waarde van dit gebouw.

De bevindingen uit Jurre’s onderzoek zijn inmiddels veelvuldig geciteerd in de media, van het Reformatorisch Dagblad tot de EO en Martijn Kuit. Benieuwd naar zijn inzichten? In dit gespreksverslag zetten we zijn belangrijkste conclusies overzichtelijk voor jou op een rij.

Rehobothkerk: een icoon van de Post’65-kerkenbouw

De Rehobothkerk is, zoals Jurre het treffend formuleert, een “uitzonderlijk voorbeeld van een Post’65 kerkinterieur”. Kerken uit de Post ’65-periode kenmerken zich door terughoudendheid in vormgeving, flexibiliteit in gebruik en een sterke gerichtheid op toegankelijkheid en verbinding.

Juist al die kenmerken zijn duidelijk zichtbaar in de Rehobothkerk. Maar hoe komt dat precies tot uiting?

Hieronder lichten we toe waarom dit gebouw, vanuit zowel cultuurhistorisch als architectonisch perspectief, van grote betekenis is binnen de Post ’65-erfgoedcontext.

Cultuurhistorische waarde

Binnen de ontwikkeling van de Post ’65-kerkenbouw neemt de Rehobothkerk een bijzondere positie in. Vanuit cultuurhistorisch oogpunt toont het gebouw meerdere karakteristieke eigenschappen van deze periode:

-Flexibiliteit in gebruik
Het Post ’65-gedachtegoed komt sterk naar voren in de multifunctionele opzet van het gebouw. Dankzij het aangrenzende bijgebouw vervulde de kerk niet alleen een religieuze functie maar bood zij ook ruimte voor uiteenlopende bijeenkomsten. Daarnaast maakte de naastgelegen (oorspronkelijk gereformeerde) lagere school regelmatig gebruik van het kerkgebouw voor diensten en activiteiten.

-Het woord centraal
Passend binnen de gereformeerde traditie staat het woord centraal. Dit komt naar voren in de preekstoel, avondmaalstafel en doopvont die gezamenlijk op een podium in een van de torens zijn geplaatst. Alle banken in de kerk zijn hierop gericht. Anders dan in andere gebouwen van de Gereformeerde Gemeenten zijn er geen prominente plekken voor de ouderlingen en diakenen. Hierin sluit de kerk aan op de veranderende tijdsgeest waarin steeds meer aandacht kwam voor gelijkheid en onderlinge verbinding.

Architectonische waarde - soberheid, symboliek en brutalisme

Ook architectonisch is de Rehobothkerk een schoolvoorbeeld van Post ’65-architectuur. Die uit zich in de symboliek, het ontwerp en het materiaalgebruik. De soberheid is al direct zichtbaar: het gebouw is van buitenaf niet onmiddellijk herkenbaar als kerk. De gesloten gevel en het gebruik van eenvoudige, industriële materialen zoals baksteen, beton, glas en hout onderstrepen dit ingetogen karakter.

De cirkelvormige en geometrische opzet van het ontwerp is typerend voor de Post ’65-kerkenbouw. Symboliek speelt daarbij een wezenlijke rol. Zo staat de cirkel voor eeuwigheid, een vorm die in deze periode vaker werd toegepast als nieuwe benadering van de kerkzaal. De Rehobothkerk is rijk aan ronde vormen: van de zeven cilindervormige zuilen tot het ronde altaar en de ronde lampen.

Daarnaast komen er kenmerkende getalsstructuren terug, zoals de preekstoel, opgebouwd uit drie cirkels. Dit is een verwijzing naar de Heilige Drie-eenheid. Een andere symboliek vind je terug in de zeven absiden, torens en balkons, die verwijzen naar de zeven scheppingsdagen.

Ook het materiaalgebruik draagt bij aan de betekenis van het gebouw. Het zichtbare, ‘eerlijke’ beton en de onbewerkte baksteenstructuur staan symbool voor morele eenvoud en transparantie. Kernwaarden die leidend waren binnen de Post ’65-architectuur.

Situationele en ensemblewaarde

De Rehobothkerk staat niet op zichzelf. Samen met het schoolgebouw en het bijgebouw vormt zij een samenhangend Post 65-ensemble. Bij het ontwerp is bovendien bewust rekening gehouden met de nabijgelegen watertoren: de ronde vormen en het materiaalgebruik van kerk, school en toren sluiten naadloos op elkaar aan. Deze aandacht voor samenhang tussen gebouwen en omgeving is kenmerkend voor veel Post 65-projecten.

De Rehobothkerk lijkt, op de school en de watertoren na, daarentegen juist af te wijken van de directe omgeving. Dit was in eerste geval niet de intentie. Jurre licht toe: “Het ontwerp voor de Rehobothkerk is tot stand gekomen als onderdeel van het kernplan voor het centrum van Zeist. De huizen in de omgeving waren van slechte staat en moesten plaats maken voor hoogbouw. De bouw van de kerk was één van de eerste werkzaamheden binnen het kernplan. Echter, in de omgeving was er weerstand tegen het plan en werd uiteindelijk voor renovatie en herstel van de woningen gekozen. Oorspronkelijk had de kerk meer moeten samenhangen met de directe omgeving dan het geval is.”

Monumentwaardig?

In gesprek met Caroline komt de volgende vraag op tafel:
“Stel je mag namens de RCE beslissen of dit gebouw als monument moet worden aangewezen of niet: wat zou jij doen?”

Jurre:
“Dan zou ik het zeker aanwijzen als monument. Het is een goed en bovendien gaaf bewaard voorbeeld van een Post ’65-kerkgebouw. Door de soberheid is het van buitenaf misschien niet direct herkenbaar als kerk, maar juist daarin schuilt zijn kracht. Het ontwerp is zorgvuldig en fraai uitgewerkt, met veel aandacht voor de relatie tussen exterieur en interieur. De symboliek is rijk en doordacht. Bovendien is de Rehobothkerk veel minder statig dan traditionele kerken. Juist als Post 65-kerk heeft zij grote waarde binnen de ontwikkeling van de kerkbouw: een kwaliteit die helaas nog te vaak over het hoofd wordt gezien.”

‍